نگرانيم كه سكس آشكار را نمايش دهند !

نامه عجيب مجمع دانشجويان حزب ا... به شمقدري :نگرانيم كه سكس آشكار را نمايش دهند !
شفاف ـ محمد تاجيك : فيلم بحث برانگيز كتاب قانون ساخته مازيار ميري و بازي پرويز پرستويي كه پس از چند سال توقيف ،به تازگي در سينماها اكران شده و از فروش خوبي نيز برخوردار گرديده است اين روزها باانتقاداتي از سوي غلامعلي حداد عادل ويك تشكل دانشجويي اصولگرا مواجه شده است.

انتقاد غلامعلي حداد عادل

اما غلامعلي حدادعادل رييس كميسون فرهنگي مجلس و رييس سابق مجلس شوراي اسلامي به تازگي باانتشار يادداشتي در نشريه پنجره ،به انتقاداز اين فيلم پرداخته وآن را داراي ايرادات اساسي دانسته است .متن كامل اين مطلب به شرح زير است :فرصتي به‎دست آمد تا به تماشاي فيلم «كتاب قانون» بنشينم و ضرورتي احساس شد تا يادداشتي در نقد آن بنويسم. تهيه كننده «كتاب قانون» آقاي محسن علي‎اكبري است كه پيش از اين چند فيلم درباره «دفاع مقدس» و نيز فيلم‎هاي خوب «مريم مقدس» و «اصحاب كهف» را ساخته و اخيرا نيز مجموعه تلويزيوني خوش‎ساخت و دلنشين «نردبان آسمان» را از او مشاهده كرده‎ايم. كارگردان فيلم مازيار ميري است و نقش اول بازيگر مرد را در آن، پرويز پرستويي بر عهده دارد.«كتاب قانون» در حدود دو سال اجازه نمايش پيدا نمي‎كرد و اخيرا با تحولي كه در مديريت و مسئوليت‎هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي حاصل شده، مجوز گرفته و در سينماهاي كشور به نمايش درآمده است.داستان فيلم به صورت خلاصه از اين قرار است:رحمان توانا (پرويز پرستويي) كه سابقه حضور در جبهه نيز دارد، همراه با هيئتي در قالب يك مأموريت براي شركت در يك جلسه مذاكره به بيروت مي‎رود و در آن‎جا با يك خانم جوان مسيحي به‎نام «ژوليت خمسه» كه صاحب يك رستوران است، آشنا مي‎شود. اين خانم زبان فارسي را آموخته و با ادبيات ايراني، به‎ويژه اشعار حافظ آشنايي دارد و لفظ قلم صحبت مي‎كند. اين آشنايي به عشقي ميان اين دو مبدل مي‎شود و با مسلمان شدن ژوليت و تغيير نام او به «آمنه»، به ازدواج منتهي مي‎شود. «مرد ايراني» همسر خارجي تازه‎مسلمان خود را به ايران مي‎آورد و زندگي با او را در محيط ايراني در كنار خانواده سنتي خود آغاز مي‎كند و از اين‎جا ماجراي اصلي فيلم و پيام آن شكل مي‎گيرد. فيلم جنبه‎ها و جهات گوناگوني دارد كه قابل بحث و بررسي است. ما توضيح مي‎دهيم تنها به بحث درباره پيام اصلي فيلم بپردازيم و توجه خواننده اين نقد و بينندگان فيلم را به اين جنبه معطوف كنيم. «كتاب قانون» مي‎خواهد تناوب اسلام حقيقي را با «رفتار مسلمانان» نشان دهد. رفتار غلطي كه آكنده از جهل و تعصب و آلوده به خرافات و به نام دين در قالب «سنت» ظهور و بروزهاي گسترده دارد. منبع و مأخذ اسلام حقيقي، «قرآن» است كه «كتاب قانون» است و آمنه نومسلمان، اسلام خود را از آن گرفته و مي‎خواهد براساس آن عمل كند. فاصله ميان اسلام قرآني و افكار و اعمال مسلمانان سنتي در چنين فضايي به نمايش گذاشته مي‎شود. خانواده رحمان توانا با عروس خارجي تازه‎مسلمان خود دچار تعارض مي‎شوند. زندگي آن‎ها يكسره با دروغ و غيبت و تهمت و اسراف و كج‎فهمي و خرافات همراه است و آمنه امروزي و ژوليت ديروزي به همه اين رفتارها با استناد به قرآن اعتراض مي‎كند و با واكنش‎هاي غيرمنطقي خانواده شوهرش روبه‎رو مي‎شود. همه اعضاي اين خانواده به استثناي يك دختر جوان (كوكب) كه خواهر رحمان تواناست، با او دشمني مي‎كنند. اما آمنه با اسلام قرآني خود تنها با خانواده شوهرش مشكل ندارد، بلكه با قصاب و بقال و ميوه‎فروش محله هم مشكل دارد. كاسب‎هاي محله هم بي‎استثنا كم‎فروش و متقلب و بدجنس و حقه‎بازند و همه اين بانوي نومسلمان مؤمن به اسلام حقيقي را كه با امر به معروف و نهي از منكرهاي خود از آن‎ها انتقاد مي‎كند، از خود مي‎رانند. مي‎توان گفت كه در بطن انديشه‎ حاكم بر فيلم «كتاب قانون» انديشه قابل فهم و نيت پاك و مقدسي وجود داشته كه همانا نقد رفتار عامه مردم در ترازوي اسلام و قرآن بوده است. علي‎اكبري در دفاع از فيلمي كه ساخته مي‎گويد:«اگر روزي سلمان فارسي تازه مسلمان شده در كنار حضرت رسول(ص)، حتي نزديكان پيامبر را براساس كتاب ا... نقد مي‎كرد، صحابه بايد ناراحت مي‎شدند كه چرا يك ايراني قوم عرب را به مسخره گرفت و ما را موعظه مي‎كند؟»

عيبهاي اساسي

اماآقاي حداد عادل درادامه يادداشت خود افزوده :اما بايد گفت اين فكر خوب و اين نيت پاك، خوب اجرا نشده و فيلم «كتاب قانون» عيب‎هاي اساسي دارد. مهمترين عيب اين فيلم سياه ديدن يك طرف و سفيد ديدن طرف ديگر است. البته سفيد ديدن ژوليت يا آمنه به خودي خود عيب نيست، اما فيلم در بيان كج‎انديشي‎ها و كج‎رفتاري‎هاي خودي‎ها دچار افراط غيرقابل‎قبولي شده است. اين افراط سبب شده تا كتاب قانون از جانب مسلمانان ايراني، تصويري سياه و كاملا منفي ترسيم كند. در اين فيلم همه بد عمل مي‎كنند. رييس هيئت اعزامي ايران به لبنان و رفيق رحمان توانا، مظهر يك مسلمان عقب‎مانده و مرتجع و كج‎فهم است كه با ناراحتي و حتي بدجنسي‎هاي خود به آمنه جفا مي‎كند و ابروي مسلماني را مي‎برد. زن‎ها و كسبه محل هم، همه بدجنس و نادان و خرافاتي‎اند. دل‎سوزي‎هاي كوكب براي آمنه هم تأثيري در تحليل اين سياه‎نمايي ندارد. حتي خود «رحمان توانا» هم كه آمنه در اثر عشق به او مسلمان شده است، با همسرش همراه نيست و از او دفاع نمي‎كند، بلكه اسير وسوسه‎هاي ديگران مي‎شود و با آمنه نامهرباني مي‎كند. بيننده ايراني «كتاب قانون» حتي بايد از خود بپرسد، آيا ما واقعا اين اندازه بد هستيم كه يك خانم جوان مسيحي كه بعد از عشق به يك مرد ايراني مسلمان شده و معلوم نيست اسلام را از چه كسي و به راهنمايي كدام معلم و مرشدي فراگرفته، مي‎آيد و معلم همه ما مي‎شود و همه ما در امتحان او مردود مي‎شويم؟اما اين‎كه بسياري از ما اسلام را چنان‎كه هست نمي‎شناسيم، ترديدي نيست و در اين‎كه بسياري از ما برخلاف ادعاي مسلماني، رفتار و كرداري غيراسلامي داريم نيز ترديدي نيست. همچنين بايد قبول كرد كه هيچ عيبي ندارد كه يك تازه‎مسلمان از اسلام چيزهايي بفهمد كه ما از آن غافل مانده‎ايم. چنان‎كه مولانا نيز گفته است:

بهتر آن باشد كه سر دلبران/ گفته آيد در حديث ديگران

اين‎ها جنبه‎هاي مثبت و محاسن قابل‎فهم و قابل‎قبول فيلم «كتاب قانون» است. اما آن‎چه مايه تعجب و تأسف است، تصويري است كه از جامعه ما، آن‎ هم سي سال بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در اين فيلم ترسيم مي‎شود. اگر يك غيرايراني ناآشنا با ايران، اين فيلم را ببيند، از خود خواهد پرسيد آيا اين مردم با چنين درك غلط و كج و معوجي از اسلام، توانسته‎اند در كشورشان به نام «اسلام» انقلاب كنند و جمهوري اسلامي ايجاد كنند. آيا اين مردم براي چنين فرهنگ زشت و مشمئزكننده‎اي چندصدهزار شهيد و جانباز و ايثارگر تقديم كرده‎اند؟

نيت خوب اجراي بد

حداد عادل درادامه مطلب خود تاكيد كرده :انصاف حكم مي‎كند كه بگوييم فيلم «كتاب قانون» محصول مشترك يك «نيت خوب» و يك «اجراي بد» است. در اين فيلم قصد تهيه‎كننده آن بوده كه به اسلام خدمت كند، اما متأسفانه به مسلمانان و به‎خصوص به ايرانيان مسلمان جفا شده است. جا داشت در كنار اين‎همه رفتار منفي و سياه‎نمايي افراطي، نمونه‎هايي روشن و جذاب از حقايق و واقعيت‎هاي ايران اسلامي هم آورده مي‎شد تا پيام «كتاب قانون» پيام يأس و نااميدي نباشد. بي‎گمان اين واقع‎بيني مي‎توانست فيلم را جذاب‎تر و مؤثرتر كند.

انتقاد مجمع دانشجويان حزب الله

از سويي ديگر مجمع دانشجويان حزب‌الله دانشگاه علم‌ وصنعت ايران در نامه اي به جواد شمقدري معاون سينمايي وزارت ارشاد نسبت به اكران فيلم كتاب قانون اعتراض كرده است .

تركيدن عقده ها

به گزارش خبرگزاري دانشجويان در بخشي ازمتن اين نامه خطاب به شمقدري آمده است:«متاسفانه سالهاست كه شاهد خودباختگي داعيه‌داران ارزش‌ها و اصول در برابر محافل به اصطلاح روشنفكري در زمينه‌هاي فرهنگي،‌اقتصادي و سياسي هستيم. داعيه‌داراني كه نه ارزش‌ها و بنيان‌هاي خود را به درستي شناخته‌اند و نه آداب تجدد و مدرنيته را به دقت فراگرفته‌اند و به زاغي مانند كه راه رفتن خود را به سبب تقليد از ياد برده‌اند. وقتي گروه مرجع غرب و شرق باشد ديده شدن در محافل روشنفكري عقده مي‌شود و بايدهر از چند گاهي شاهد تركيدن اين عقده‌ها بر سر كشور باشيم. و همه‌ي اينها در حوزه‌ي فرهنگ و به خصوص سينما شديدتر است. از آنجايي كه فضاي غالب سينماي ما فضايي شيفته غرب است و آمال و آرزوهاي خود را در آنجا مي‌جويد، پس در اين فضا خود را روشنفكر و دگرانديش ناميدن و ژست روشنفكرمابي گرفتن يك هنجار به حساب مي‌آيد. بنابراين اين مدعيان نيز سعي مي‌كنند اين هنجار تبديل به ارزش شده را در خود نهادينه كنند و در اين فضا جايي براي خود باز نمايند تا بلكه آن پدرخواندگان سينما نيز عنايتي كرده و گوشه‌ي چشمي به اين مدعيان نشان دهند و اينها را جزو‌ خانواده به حساب آورند.

حمله به كتاب قانون

اين تشكل درادامه بيانيه خود افزوده :پس بهتر است تا خوش خدمتي انجام داده و خود را آزادانديش نشان دهند. به طور مثال فيلم‌هاي توقيف شده را رفع توقيف كنند. البته كسي با كوتاه‌نگري و توقيف به هر بهانه‌ي واهي موافق نيست اما سوال اين است كه چرا فيلمي مثل "كتاب قانون" كه توقيف آن در نظام اسلامي بديهي‌ترين امر است رفع توقيف مي‌شود؟ فيلمي كه سرتا پا ابتذال است.ابتذال در محتوا،‌اين فيلم انديشه‌هاي پلوراليسمي را در لباس دين‌گرايي ترويج و تبليغ مي‌كند. ارائه تصويري از دين آنگونه خود مي‌خواهد ( و نه آنگونه كه هست) و آ« را كه داراي مراتب عقايد،‌اخلاق،‌احكام است. تقليل دادن به امري صرفا اخلاقي و البته گرفتن ژست‌هاي دگرانديشي و نقد ظاهر دين (هرچند بعضا به حق) و با اين بهانه، استحاله باطن آن.مذموم بودن تحجر در تفكر انقلابي بر كسي پوشيده نيست و همين بس كه علمدار مبارزه با آن امام بود. اما اينكه تحجر چيست و در كجا مصداق دارد امري ديگر است. اگر قرار بود عمل به مسلمات دين (چون طهارت و حرام بودن گوشت خوك و ...) تحجر باشد كه امام متحجرين آدم‌ها بود.ابتذال در نمايش،‌آوازه‌خواني طولاني مدت و چند باره زن در فيلم ،سكانس‌هاي آهسته‌ي درآوردن لباس بازيگر زن فيلم ،‌همراه با عشوه‌گري و با تاكيد بر برجستگي‌هاي بدن او، كلوزآپ‌هاي متعدد از چهره زن، ارائه تصويري از لبنان‌ به عنوان مكاني مطلوب و مشروع براي عياشي و هرزه‌گري و ... همه‌ي اين‌ها باعث مي‌شود كه سطحي‌ترين نوع ابتذال كه همان ابتذال در نمايش است در اين فيلم به اوج خود برسد.

سكس پنهان ،سكس آشكار

درد ما تا ديروز اين بود كه چرا سينماي ما دچار سكس پنهان شده است ما امروز چه سودايي سر دهيم كه بايد نگران آن باشيم كه سكس آشكار را نمايش ندهند.و جالب اينجا است كه تمام اين نقدها هم از نگاه فردي خارج از ايران، وارد مي‌شود و اگر او نبود، اين معضلات كشف نمي‌شد چرا كه مردم ايران همگي شبيه رحمان (شوهر او) هستند، در تمام رذائل اخلاقي، آيا اينها همان تطهير بيگانگان و الگو قرار دادن آنها نيست؟تمام اينها مشت است نمونه خروار، حاكي از روند كلي حاكم بر سينما اگر قرار بود تفكر اومانيستي بر فرهنگ و سينماي كشور حاكم باشد. خيلي بزرگتر‌ها و با سوادتر از شما بودند كه اين كار را انجام دهند. مطمئن باشد كه با اين كارها شما را به جمع خودشان راه نمي‌دهند و آزادانديش حساب نمي‌كنند. (اگر به اين خاطر اين كارها را انجام مي‌دهيد) و به محض كوچكترين تخلفي از آرمان‌هايشان ،‌پاسخ‌تان را مي‌دهند.

هيچ انتظاري نداريم فقط يك سوال داريم

اين تشكل دانشجويي اصولگرادر ادامه همچنين نوشته : ما از شما انتظار زنده كردن ارزش‌هاي اسلام و انقلاب را نداريم، از شما انتظار فرهنگ‌سازي اسلامي در جامعه را نداريم. حتي از شما انتظار حركت رو به جلو در اصلاح فرهنگ عمومي را هم نداريم. و تنها يك سوال داريم با خود چه فكر كرديد اين فيلم را بعد از مدت‌ها توقيف، مجوز اكران داديد؟»

حمايت علي مطهري

اما علي مطهري در يادداشت ديگري به حمايت از كتاب قانون پرداخته ونوشته است :فيلم سينمايي «كتاب قانون» از اين نظر كه به ارزيابي رفتارهاي فردي و اجتماعي ما ايرانيان و ميزان انطباق آن با اسلام پرداخته و به ‎عبارت ديگر، فاصله مسلماني ما با اسلام را به تصوير كشيده است، يك كار هنري ابداعي و ابتكاري است و جامعه ما نياز بسيار به اين‎گونه تلاش‎ها دارد. در واقع، اين فيلم آينه‎اي است كه در مقابل بخشي از جامعه ايران قرار داده شده تا خود را آن‎چنان كه هست، ببيند و با مقايسه با آن‎چه بايد باشد، به رفع عيوب خود بپردازد و خود را به جامعه الگوي اسلامي نزديك كند.

مصداقي براي امر به معروف

به اعتقاد علي مطهري «كتاب قانون»، مصداقي براي اصل مهم امر به معروف و نهي از منكر و به تعبير ديگر اصلاح مستمر اجتماعي است؛ اصلي كه مطابق سخن معصوم، يكي از پايه‎هاي نخبگان دين اسلام است.به همين جهت، اين انتقاد كه اين فيلم تصوير زشتي از جامعه ايران به نمايش مي‎گذارد و واقعيت جامعه را نشان نمي‎دهد، چندان مقبول نيست، زيرا اساس هدف نويسنده، تهيه‎كننده و همچنين كارگردان اين فيلم نشان دادن واقعيت جامعه ايران نبوده، بلكه نمايش برخي كاستي‎ها بوده است تا بيننده فيلم، ادبي از نوع ادبي كه لقمان حكيم آموخت، بياموزد.

نمايش براي غير ايرانيها درست نيست

البته نمايش اين فيلم براي غيرايراني‎ها ممكن است درست نباشد، زيرا آن‎ها تنها با نيمي از چهره واقعي ايران آشنا مي‎شوند و نيم ديگر زيباي آن پنهان مي‎ماند. اين يك رشد اجتماعي است كه ملتي به دنبال رفع نقص‎هاي خود باشد و كساني كه داعيه‎دار اين امر عظيم هستند، مصلح اجتماعي به شمار مي‎روند.گاه اصلاح اجتماعي از راه كتاب و مقاله و سخنراني انجام مي‎شود و گاه از راه هنرهايي چون سينما و تئاتر. به تعبير شهيد آيت‎الله مطهري، مصلح اجتماعي كسي است كه با نقاط ضعف جامعه خود مبارزه كند، هرچند از ميزان محبوبيت او كاسته شود، نه اين‎كه بر موج آن نقاط ضعف سوار شود تا راحت‎تر به اهداف شخصي خود برسد. البته چون اين فيلم جنبه طنز نيز دارد، برخي بزرگ‎نمايي‎هاي آن قابل توجيه است.

سنتهايي ساخته عرف

به گفته آقاي مطهري اين فيلم نشان مي‎دهد كه برخي از ما ايرانيان بيش از آن‎كه به حقيقت دين اسلام بپردازيم و دستورهاي آن را رفتار كنيم، به ظواهر سنت‎هايي مي‎پردازيم كه ساخته عرف جامعه است. مثلا به سفره حضرت ابوالفضل ـ كه البته از آن جهت كه در آن قرآن خوانده مي‎شود با فضيلت است ـ و به شله‎زردي كه بايد در آن باشد، اهميت زيادي مي‎‌هيم، اما در سر همين سفره غيبت مي‌كنيم.يا ممكن است فروشنده‎اي براي سفر حج تمتع و عمره مفرده و زيارت عتبات عاليات اهميت زيادي قايل باشد، اما نسبت به مسأله كم‎فروشي و آيه قرآن كريم كه «واي بر كم‎فروشان» بي‎تفاوت باشد. يا اين‎كه فردي از ما نسبت به عزاداري براي امام حسين(ع) ساعي باشد، اما در رعايت حق‎الناس و احوال عمومي كم‎توجه بوده و مثلا اسكناس را كه ثروت ملي است، مچاله سازد يا روي آن نقاشي كند. يا فروشنده‎اي مواد خوراكي تاريخ مصرف گذشته را به فروش بگذارد و توجه نداشته باشد كه اين هم يك گناه است و گناه فقط نماز نخواندن يا روزه نگرفتن و مانند اين‎ها نيست.

رانندگي ما ايرانيان

اين‎ها مواردي بود كه در فيلم «كتاب قانون» به آن پرداخته شده بود، اما موارد ديگري نيز هست كه در اين فيلم نيامده است، مانند نحوه رانندگي كردن ما ايرانيان كه در رتبه‎هاي آخر دنياست و براي هر تازه‎وارد خارجي موجب تعجب است و خود ما ايرانيان نيز وقتي به كشورهاي ديگر حتي كشورهاي همرديف خودمان مي‎رويم، تفاوت آشكاري را احساس مي‎كنيم.همين گونه است مواردي مانند آشغال ريختن از درون خودرو به بيرون و در برخوردهاي اجتماعي به اندك بهانه‎اي دشنام دادن. اين‎ها مواردي است كه بايد مصلحاني به اصلاح آن بپردازند و چه بهتر كه اين اصلاح در قالب فيلم‎هاي سينمايي مانند «كتاب قانون» باشد.نكته ديگري كه در اين فيلم هست، اين كه يك تشنه حقيقت كه به چشمه احكام و معارف اسلامي مي‎رسد، بسيار بيشتر از ما كه از طريق پدر و مادر و گاه از روي عادت به آن رسيده‎ايم، قدرشناس اين احكام و معارف است.در آغاز اين فيلم نيز نكته‎اي فلسفي، عرفاني و رواني نهفته بود و آن اكسير بودن عشق است. رحمان تواناي مسلمان و ژوليت مسيحي در لبنان عاشق يكديگر مي‎شوند و از قضا اين عشق از ناحيه ژوليت نيز شديد است.

يك فيلم مثبت

همين عشق و نيز سابقه آشنايي ژوليت با حافظ باعث مي‎شود كه ژوليت به اسلام گرايش پيدا كند و يك مسلمان واقعي شود كه اسلام را جدي گرفته و تك‎تك دستورهاي آن را مورد توجه قرار مي‎دهد؛ يعني عشق به رحمان و پيشنهاد دوستانه رحمان به او كه آيا بهتر نيست پوشش اسلامي داشته باشي، وي را متحول مي‎كند و راه زندگي او را تغيير مي‎دهد و يك مسلمان واقعي و نه شناسنامه‎اي مي‎شود.اين بخش از كيميا بودن عشق عفيف ـ به تعبير ابن سينا ـ را كه بسيار مورد توجه عرفا و فلاسفه و روان‎شناسان است، به‎ خوبي به تصوير كشيده است.در بخش پاياني اين فيلم كه رحمان براي پيدا كردن آمنه (ژوليت) به جنوب لبنان مي‎رود، در بين راه راننده تاكسي جملاتي بر زبان مي‎راند كه خالي از اشكال نيست. او مي‎گويد من سال‎ها در اين كشور بوده‎ام و با اقوام گوناگون مسلمان، اعم از شيعه و سني، مسيحي، دروزي و غيره مراوده داشته‎ام، به اين‎جا رسيده‎ام كه «فرقي بين اديان و مذاهب نيست، همه يك پيام دارند و آن اخلاق است.»از اين سخنان، بوي پلوراليزم و كثرت‎گرايي ديني به مشام مي‎رسد و اين بخش از فيلم از نقاط ضعف آن است، هرچند نمايش مناطق بمباران شده توسط رژيم صهيونيستي و به تصوير كشيدن سبعيت و درندگي اين رژيم در بخش پاياني فيلم، از نقاط مثبت آن به شمار مي‌رود.در مجموع، «كتاب قانون» را يك فيلم مثبت مي‎دانم و بر اين باورم كه چنين فيلم‎هايي بايد ساخته شود و قطعا برخي نقاط ضعف آن نيز مورد توجه خواهد بود.